Едукативен разговор

Од адвокатска перспектива

Едукативниот разговор со правниците од Македонско здружение за млади правници има за цел да ја објасни правната рамка поврзана со сексуалното насилство, начинот на кој функционираат судските постапки и предизвиците со кои се соочуваат жртвите во процесот на остварување правда.

МЗМП: Македонскиот правен систем му пристапува на прашањето за согласност на два нивоа. На суштинско ниво, законот воспоставува афирмативен модел — согласноста не се претпоставува, туку мора активно да биде дадена: доброволно, како резултат на слободна волја, проценета во контекст на сите околности. Ова значи дека молчењето или отсуството на физички отпор не значат автоматски согласност, особено кога жртвата реагирала со вкочанетост од страв. Законот дополнително воспоставува категории каде согласноста е правно ирелевантна или невозможна: кај деца под 15 години таа е апсолутно исклучена, а кај немоќни лица (поради душевна болест, физичка попреченост и сл.) криминалниот елемент е токму злоупотребата на нивната состојба на неспособност. На процесно ниво, отсуството на согласност се докажува преку слободна и совесна оцена на збир докази: централен е исказот на жртвата, заштитен со забрана за прашања за нејзиниот претходен сексуален живот и можност за сведочење преку видео-врска; медицинското вештачење може да утврди физички траги на сила и отпор; психијатриско-психолошкото вештачење ја проценува трауматската состојба и способноста за давање согласност во конкретниот момент; а електронските комуникации, материјалните траги и исказите на сведоци ја дополнуваат целосната слика. Сите овие докази судот ги оценува поединечно и заедно, секогаш во контекст на конкретните околности на случајот.

МЗМП: Македонската правна регулатива насилството во интимен однос го третира со значително поголема сериозност, препознавајќи ја злоупотребата на довербата и блискоста како отежнувачка околност. Во кривичното право, оваа разлика е најочигледна кај силувањето: додека основниот облик (од непознат сторител) носи казна од 1 до 8 години, а со употреба на сила — минимум 3 години, истото дело сторено од сегашен или поранешен партнер носи минимум 3 години дури и без употреба на сила, а минимум 5 години ако е употребена сила. Слична логика важи и кај телесната повреда, заканата и демнењето — кога се случуваат во контекст на семејно насилство, гонењето не е по приватна тужба, туку по службена должност, со што жртвата се ослободува од товарот сама да го иницира кривичниот прогон. На ниво на заштита, законот предвидува цел арсенал на мерки специфични токму за интимното насилство: отстранување на сторителот од домот во рок од 12 часа, забрана за приближување и комуникација, задолжително советување за сторителот — мерки кои се бесмислени кај насилство од непознат. Во семејното право, насилството е директен основ за развод и потенцијално одземање на родителско право. Единствена област каде не постои разлика е државната компензација за жртвите, која се исплаќа врз основа на принципот на општествена солидарност, без оглед дали сторителот е познат или непознат.

МЗМП: Во ситуации „збор против збор", судот не се наоѓа во правен вакуум, туку спроведува ригорозна методологија водена од два темелни принципи кои меѓусебно се балансираат. Од една страна, начелото на слободна оцена на доказите му овозможува на судот да ја заснова одлуката дури и на еден единствен исказ, без законска хиерархија на доказите и без правилото „еден сведок, ниеден сведок". Од друга страна, начелото in dubio pro reo бара ако по целосната оцена остане разумно сомневање, пресудата мора да биде ослободителна. Конкретно, судот го анализира исказот на жртвата на две нивоа. Прво, се испитуваат логичноста и доследноста на исказот низ сите фази на постапката, дали исказот е богат со спонтани, специфични и реални детали (кои лажните искази обично ги немаат), и емоционалната реакција, при што отсуството на емоции не се толкува автоматски како неискреност, бидејќи реакциите на траума се индивидуални. Надворешно, исказот се споредува со посредни индиции: електронски комуникации пред и по настанот, искази на лица на кои жртвата им се доверила, податоци за локација и снимки од камери. Посебно значење добива психијатриско-психолошкото вештачење, кое може да утврди дали симптомите на жртвата се конзистентни со преживеана траума и да даде мислење за веродостојноста на исказот, а медицинскиот преглед може да открие микро-трауми дури и без видливи повреди. Крајното прашање на кое судот одговара е само едно: дали исказот на жртвата, сам или поткрепен со индиции, е доволно цврст за да ја докаже вината надвор од секое разумно сомневање.

МЗМП: Недостигот на физички повреди сам по себе не ја намалува веродостојноста на исказот на жртвата, ниту претставува пречка за осудителна пресуда. За да стане збор за силување, доволно е да отсуствува согласност, а кога силувањето е проследено со физичка повреда, тогаш станува збор за посебен квалифициран облик со повисока казна. Правниот систем ги препознава и многубројните причини поради кои жртвата може да нема физички траги: психолошката парализа или „замрзнување" е инстинктивна реакција за преживување, а не знак на согласност; насилникот може да постигне покорност преку закани без да употреби физичка сила; односот на моќ и зависност може целосно да го оневозможи отпорот; а жртвата едноставно да не е во состојба да се брани. Кога недостасуваат физички повреди, фокусот на судот се префрла на три нивоа на анализа. Прво, психијатриско-психолошкото вештачење станува централен доказ — вештаците утврдуваат дали симптомите на жртвата (ПТСН, анксиозност, социјално повлекување) се конзистентни со преживеана сексуална траума и ја проценуваат психолошката веродостојност на исказот. Второ, судско-медицинското вештачење може да открие суптилни микро-трауми невидливи со голо око, а ДНК анализата да го докаже физичкиот контакт. Трето, судот го анализира исказот на жртвата за внатрешна конзистентност и го споредува со посредни индиции: пораки, искази на лица на кои жртвата им се доверила и нејзиното однесување веднаш по настанот.

МЗМП: Правата на жртвата во текот на постапката може да се групираат во четири категории. Во сферата на активно учество, жртвата во својство на оштетен има право да предлага докази, да поставува прашања на обвинетиот, сведоците и вештаците, да присуствува на главната расправа, да поднесе барање за надоместок на штета директно во кривичната постапка, да поднесе жалба против пресудата, а доколку јавниот обвинител се откаже од гонењето — да биде известена и да изјави жалба до повисокиот обвинител или сама да го преземе гонењето. Во сферата на заштита при сведочење, жртвите на сексуално насилство се третираат како „посебно чувствителни" и имаат право да сведочат преку видео-врска без директен контакт со обвинетиот, со помош на психолог или социјален работник, со ограничување на сведочењето на најмногу два пати, со забрана за прашања за нивниот претходен сексуален живот и со право да бидат испитувани од лице од ист пол. Нивниот идентитет е заштитен од јавно објавување, а јавноста може да биде исклучена од расправата. Во сферата на физичка заштита, во случаи на семејно насилство можат да се изречат итни мерки за отстранување на сторителот од домот во рок од 12 часа, привремени забрани за приближување и комуникација, а во најтешките случаи жртвата може да биде вклучена во програма за заштита на сведоци со можна промена на идентитетот. Во сферата на финансиска и социјална поддршка, жртвата има право на државен паричен надоместок до 5.000 евра без оглед дали сторителот е познат или осуден, бесплатен адвокат за заштитни мерки без проверка на имотната состојба, бесплатна 24-часовна СОС линија, психосоцијална поддршка, привремен престој во засолниште и долготрајна психотерапија — сите овие услуги без надоместок.

МЗМП: Прво, институционалниот одговор може да биде бавен и недоследен — иако законот налага полицијата да излезе на место на настанот и да изготви извештај во рок од 12 часа, а центарот за социјална работа да реагира во ист рок, секое пробивање на овие рокови носи директни последици: губење на форензички докази, можност сторителот да влијае врз жртвата и засилување на нејзината траума. Второ, доказните предизвици се особено изразени во случаите без физички повреди, каде исказот на жртвата станува централен доказ, а предрасудите кон жртвата, особено ако претходно го познавала сторителот, можат да влијаат врз начинот на кој обвинителите и судиите ја вреднуваат нејзината веродостојност. Дополнителен проблем е и несоодветната форензичка обученост на здравствените работници за документирање на повреди од сексуален напад. Трето, мултисекторскиот пристап кој законот го предвидува честопати е само формален, стручните тимови составени од социјална работа, полиција и здравство или не функционираат или се состануваат ретко, со што жртвата е принудена сама да се движи низ институциите и повторувано да ја раскажува својата трауматична приказна. Четврто, заштитните мерки можат да бидат неефективни ако судовите се воздржуваат од нивно изрекување или ако изречените мерки не се надгледуваат. Кон тоа се додава и географската недостапност на специјализираните услуги, концентрирани главно во поголемите градови. Петто, недоволната специјализирана обука на полицијата, обвинителите и судиите за динамиката на сексуалното насилство и родовите стереотипи останува структурен проблем со директно влијание врз квалитетот на постапувањето.

МЗМП: Македонската законска рамка е во голема мера усогласена со современите меѓународни стандарди. Во поглед на дефинициите, законот усвојува афирмативен модел на согласност: согласноста мора да биде доброволна и слободно дадена, проценета во контекст на сите околности, а молчењето и отсуството на отпор не значат автоматски согласност. Дефиницијата експлицитно ги покрива и случаите на инкапацитација преку дрога или хипноза, злоупотреба на ранливост и сексуалното насилство во брачна или партнерска заедница, кое се третира построго. Во поглед на доказните стандарди, начелото на слободна оцена на доказите му овозможува на судот да донесе осудителна пресуда врз основа на еден веродостоен исказ, без потреба од материјални докази, а психијатриско-психолошкото вештачење е признато и широко применето средство за докажување на траума и веродостојност. Во поглед на заштитата на жртвата, законот предвидува напредни мерки: сведочење преку видео-врска, забрана за прашања за сексуалниот живот, ограничување на сведочењето на два пати, итни заштитни мерки и специјализирани услуги за поддршка. Сепак, усогласеноста на законот со стандардите не значи и целосна усогласеност на праксата. Предизвикот останува во доследната примена: судиите и обвинителите понекогаш сè уште бараат „цврсти" материјални докази и покрај законската флексибилност, обуката за динамиката на сексуалното насилство е недоволна и нерамномерна, а мултисекторската координација во пракса е ограничена. Со еден збор, законската рамка ги поставува вистинските стандарди, но предизвикот е нивната конзистентна и сензибилна примена во секојдневната судска пракса.

МЗМП: Македонската законска рамка, иако добро поставена, содржи неколку области каде се јавуваат празнини или нејаснотии. Прво, дефиницијата за согласност, иако прогресивна, ја содржи фразата „проценета во контекст на околностите" без да дава детални насоки за спроведување на таа проценка, оставајќи простор за субјективни толкувања и потенцијално обвинување на жртвата, особено во случаи без физички докази. Второ, законот прави разлика помеѓу пенетрација и „други полови дејствија", предвидувајќи значително поблаги казни за вторите, иако тие можат да бидат подеднакво трауматични, а дефиницијата на „други полови дејствија" не е доволно прецизна. Трето, во сферата на финансиска компензација постојат повеќе слабости: максималниот износ од 5.000 евра може да биде недоволен за жртви со тешки долгорочни последици; одредбата која дозволува намалување на надоместокот поради „придонес на жртвата" е без јасни дефиниции и може да се злоупотреби за ревиктимизација; роковите за поднесување барање се потенцијално прекратки за трауматизирани жртви. Четврто, исклучокот во забраната за прашања за сексуалниот живот на жртвата, кога прашањата се „непосредно поврзани со битните обележја на делото" може да биде злоупотребен од одбраната. Петто, дефиницијата за „интимен партнер" не е доволно прецизна за конзистентна примена. И шесто, стандардните оперативни процедури за центрите за помош на жртви на сексуално насилство не се дел од самиот закон, туку се препуштени на подзаконски акти, со што транспарентноста и квалитетот на услугите зависат од актуелниот министер.

Од психолошка перспектива

Едукативниот разговор со психологот Фросина Ивановска, реализиран со поддршка на ХЕРА, има за цел да понуди подлабоко разбирање на психолошките аспекти на сексуалното насилство, последиците врз жртвите и процесот на справување и закрепнување.

ХЕРА: Согласноста при сексуален однос, од психолошка перспектива, не се сведува на едноставно изговорено „да“, туку претставува комплексен и контекстуален процес на слободна одлука. Таа подразбира доброволна, информирана и свесна, како и трезвена подготвеност за вклучување во одредено сексуално однесување со одредено лице и во конкретен контекст. Важно е да се нагласи дека согласноста има два клучни аспекти: внатрешна подготвеност и надворешно соопштување на таа подготвеност. Внатрешната подготвеност се однесува на тоа дали лицето навистина сака и се чувствува удобно да учествува во одредена активност. Таа е резултат на мултидимензионален процес кој ги вклучува личните чувства и доживувања, како физички одговор, чувство на безбедност и удобност, возбуда, желба и реална подготвеност. На овие внатрешни состојби влијаат фактори како возраста и зрелоста, нивото на сексуална писменост, претходни искуства и конкретниот социјален и релациски контекст.Бидејќи луѓето не можат директно да ги знаат внатрешните состојби на другите, согласноста не може да остане само на ниво на внатрешно искуство. Затоа е неопходно таа да се изрази преку надворешно однесување. Активната комуникација на согласноста опфаќа различни форми – може да биде вербална или невербална, експлицитна или имплицитна – но клучно е да биде јасна, недвосмислена и континуирана.Концептуализацијата на согласноста како процес, а не како еднократна и бинарна одлука, има значајни импликации, особено во разбирањето и дефинирањето на сексуалното насилство. Во тој контекст, важно е да се земат предвид следниве принципи:
‍
• Слободно дадена – без притисок, манипулација или принуда;
• Ентузијастична – израз на вистинска желба, а не исполнување на очекувања;
• Конкретна – се однесува на секоја поединечна активност, не е општа или да се подразбра;
• Информирана – заснована на целосно разбирање на ситуацијата;
• Реверзибилна – може да се повлече во секој момент, дури и ако активноста веќе започнала;
• Автономна – произлегува од лична волја и проценка. Оттука, согласноста треба да се разбере како континуиран процес на комуникација, заемно почитување и проверка на границите, а не како еднократен чин. Таа е релевантна за сите форми на сексуално однесување, без разлика дали станува збор за физички контакт или за онлајн интеракции, како што се „секстинг“ или споделување интимни содржини.

ХЕРА: Кога лицето е исплашено, шокирано или под притисок од авторитет или лице од доверба, неговата способност за слободно и автономно донесување одлука е значително нарушена, а понекогаш и целосно негирана. Во такви состојби, психолошките механизми за проценка, избор и изразување волја не функционираат на вообичаен начин.Принудата и присилувањето директно го поништуваат изборот. Доколку некој каже „да“ или се согласи затоа што се плаши од можни последици – како физичко насилство, емоционална штета, напуштање или нарушување на угледот – тоа не претставува вистинска согласност, туку покорување на заканата. Во вакви ситуации, одлуката не е слободна, туку е условена од страв.Стравот и шокот активираат автоматски реакции за преживување, познати како „борба, бегство, замрзнување или умилкување“. Овие реакции се несвесни и имаат за цел да го заштитат лицето од закана: Особено „замрзнувањето“ и „умилкувањето“ може погрешно да се протолкуваат како согласност, бидејќи лицето не се спротивставува или дури изгледа кооперативно. Меѓутоа, психолошки гледано, тоа не е израз на слободна волја, туку автоматска реакција на стрес и закана.Дополнително, притисокот од авторитет или лице од доверба (на пример, партнер, наставник, надреден или друга влијателна фигура) може да создаде чувство дека лицето „мора“ да се согласи, дури и без директна закана. Оваа нерамнотежа на моќ го ограничува просторот за вистински избор и ја компромитира автономијата.Затоа, во психолошка смисла, согласност може да се смета за валидна само кога е дадена во услови на безбедност, без страв, притисок или манипулација, и кога лицето има реална можност да каже „не“ без негативни последици. Во спротивно, станува збор за нарушена или невалидна согласност, а не за слободна одлука.

ХЕРА: Ова очекување има длабоки историски, културни и психолошки корени. Историски гледано, правните системи (на пример, преку т.н. „стандард за најголем отпор“) барале од жртвите да докажат дека се бореле колку што можат за да се утврди дека се случило силување. Иако ваквите барања денес во голема мера се напуштени, нивното влијание сè уште опстојува во јавната свест и создава верување дека „вистинска“ жртва мора јасно да се спротивстави.Ова верување е тесно поврзано со распространетите митови за сексуалното насилство. Овие митови го пренасочуваат фокусот од одговорноста на сторителот кон однесувањето на жртвата, поставувајќи прашања како: што направила, како била облечена, зошто била во одредена ситуација. На тој начин, наместо да се препознае насилството, се создава сомнеж кон жртвата и се одржуваат нереални очекувања за „соодветна“ реакција.Психологијата, пак, јасно покажува дека реакциите при траума не се секогаш активен отпор. Во ситуации на закана, луѓето често реагираат со автоматски механизми на преживување – „борба“, „бегство“, но и „замрзнување“ или „умилкување“. Токму овие последни две реакции можат да доведат до тоа жртвата да не се спротивстави на очигледен начин, што погрешно се толкува како согласност, иако станува збор за несвесна заштитна реакција.Дополнително, истражувањата и практиката покажуваат дека во најголемиот број случаи сторителот е лице познато на жртвата (над 80%). Во такви ситуации, наместо физичка сила, често се користат психолошка принуда, манипулација, емоционален притисок или закани. Ова дополнително ја отежнува можноста за јасен отпор, бидејќи жртвата може да биде збунета, исплашена или да се обидува да ја зачува сопствената безбедност.Исто така, некои истражувања укажуваат дека жртвите кои пружаат физички или вербален отпор може да бидат изложени на поголем ризик од повреди. Поради тоа, отсуството на отпор не значи дека нападот не се случил, туку често претставува стратегија за преживување во опасна ситуација.Покрај тоа, постои и психолошка тенденција кај луѓето да веруваат дека светот е „праведен“ и дека лошите работи им се случуваат на оние што „нешто направиле“. Ова т.н. „верување во праведен свет“ доведува до потсвесно обвинување на жртвата, бидејќи така луѓето се чувствуваат побезбедно – ако жртвата „погрешила“, тогаш тие веруваат дека самите можат да избегнат таква судбина.Оттука, очекувањето жртвата да се спротивстави не е засновано на реалноста на трауматските реакции, туку на застарени правни стандарди, културни митови и психолошки механизми. Современото разбирање нагласува дека недостатокот на отпор не ја негира природата на нападот, ниту ја намалува одговорноста на сторителот.

ХЕРА: Разликата помеѓу „не сакала“ и „не можела да одбие“ е суштинска од психолошки аспект и директно се однесува на прашањето за слободата и капацитетот за донесување одлука. „Не сакала“ подразбира внатрешно отсуство на желба или подготвеност за сексуална активност. Но, „не можела да одбие“ укажува на ситуација во која, и покрај тоа што не постои желба, лицето нема реална можност да го изрази одбивањето или да постапи во согласност со своите чувства. Токму тука се нарушува автономијата и согласноста станува невалидна.Комуникацијата за време на сексуалните средби е силно зависна од општествениот и релацискиот контекст (на пример, дали станува збор за стабилна врска или „кежуал“ средба), па затоа повеќе фактори влијаат врз тоа како се изразува и толкува согласноста. Три фактори се особено значајни: родово дефинирани сексуални сценарија, алкохолна интоксикација и динамика на моќ.Родово дефинираните сексуални сценарија создаваат културна „скрипта“ за тоа како луѓето „треба“ да се однесуваат во сексуални ситуации. На пример, очекувањето дека мажот иницира, дека „одење дома со некого“ значи согласност или дека жената треба да биде „чувар на границите“. Овие сценарија вршат притисок врз поединците да се усогласат со очекувањата, дури и кога тие не одговараат на нивните вистински желби. Кога некој „не сака“, но чувствува дека „треба“, може да се појави внатрешен конфликт, стрес и потиснување на сопствените граници – што ја намалува веројатноста за јасно одбивање.Алкохолната интоксикација дополнително ја комплицира ситуацијата. Таа може да ја наруши способноста за проценка, свесноста и самоконтролата, кои се клучни за да се даде информирана и доброволна согласност. Под дејство на алкохол, луѓето често погрешно ги толкуваат сигналите – повеќе се фокусираат на знаци што сугерираат интерес, а ги игнорираат или минимизираат знаците на непријатност. Дополнително, постојат и социјални перцепции дека лице кое консумира алкохол е „поспремно“ за секс, што создава дополнителен притисок и погрешни очекувања. Во ваков контекст, лицето може „да не сака“, но истовремено да „не може да одбие“ поради намалена способност за јасно изразување и отпор.Динамиката на моќ е уште еден клучен фактор. Кога постои нерамнотежа – поради возраст, статус, позиција или емоционална зависност – способноста за одбивање може да биде значително ограничена. Во односи каде има интимно партнерско или семејно насилство, лицето често нема реална автономија да каже „не“. Заканите, заплашувањето и психолошката принуда можат да доведат до т.н. „номинална согласност“ – надворешно изгледа како согласност, но внатрешно постои страв, притисок или присила.

ХЕРА: Литературата за траума често ги истакнува трите познати реакции – „fight“ (борба), „flight“ (бегство) и „freeze“ (замрзнување) – но современите психолошки модели покажуваат дека одговорот на нервниот систем е поширок и покомплексен. Наместо само три, се опишува цела „одбранбена каскада“ од автоматски реакции што се активираат кога лицето перципира закана.

Овие реакции се инстинктивни и се случуваат многу брзо, заобиколувајќи ги деловите од мозокот задолжени за рационално размислување. Целта е преживување, а не свесен избор. Затоа, лицето не може да одлучи како ќе реагира во моментот.

Најчесто се издвојуваат следниве реакции:
• Fight (борба) – обид за заштита преку активен отпор. Може да вклучува викање, оттурнување, удирање или спротивставување.
• Flight (бегство) – обид да се избегне заканата преку повлекување, бегање или сокривање.
• Freeze (замрзнување) – состојба на здрвеност, неподвижност и засилена будност. Телото може да стане напнато, а срцевиот ритам да се забави. Ова често е првична реакција додека мозокот ја проценува опасноста или кога борбата и бегството не се безбедни.

Покрај овие три, се препознаваат и дополнителни реакции:
• Fawn (умилкување/прилагодување) – обид да се намали заканата преку покорност, смирување на напаѓачот или „соработка“. Ова често се случува во ситуации со нерамнотежа на моќ или кога лицето се обидува да избегне ескалација.
• Flop (колапс/„паѓање“) – телото станува млитаво, мускулите се олабавуваат, а лицето може да доживее чувство на исклучување или дисоцијација. Оваа реакција може да ја намали перцепцијата на болка.

Посебно значајна е и:
• Тонична неподвижност (tonic immobility) – екстремна форма на „замрзнување“, која се јавува кога лицето перципира дека нема излез (заробеност) и дека сите други стратегии не успеале. Се карактеризира со целосна нереспонзивност, неможност за движење или говор, треперење и намалена чувствителност на болка. Истражувањата ја поврзуваат оваа реакција особено со ситуации на сексуално насилство.

Важно е да се направи разлика помеѓу „замрзнување“ и тонична неподвижност. Замрзнувањето е состојба на висока будност и подготвеност, додека тоничната неподвижност е подлабока, „исклучена“ состојба кога лицето не може да реагира. Овие реакции не се случајни, туку следат одредена секвенца: прво може да се јави замрзнување (проценка на заканата), потоа обид за бегство или борба, а ако тие не се можни – може да дојде до колапс или тонична неподвижност.Бидејќи во јавноста најчесто се зборува за „борба или бегство“, луѓето понекогаш се чувствуваат виновни или разочарани ако не реагирале на тој начин. Сепак, важно е да се нагласи дека реакции како замрзнување, умилкување или колапс се подеднакво инстинктивни и не се под контрола на личноста. Сите овие реакции се автоматски начини на кои нервниот систем се обидува да го заштити телото и да ја зголеми шансата за преживување. Тие не се знак на слабост или согласност, туку биолошки вградени механизми за справување со закана

ХЕРА: Трауматските настани, како што е сексуалниот напад, не се обработуваат и складираат во меморијата на ист начин како секојдневните искуства. Кога нервниот систем е во состојба на закана, се активираат автоматските механизми за преживување, што директно влијае врз тоа што и како се памети.

Во такви моменти, мозокот не функционира „стандардно“. Наместо кохерентно и хронолошко кодирање на настанот, се случува:
• селективно внимание – фокус на елементи поврзани со заканата (на пример, лице, глас, чувство на страв), додека други детали се игнорираат • нарушено кодирање – информациите не се интегрираат во една целосна приказна
• фрагментација на меморијата – сеќавањата се чуваат како одделни „делови“ (слики, телесни сензации, звуци), наместо како континуиран наратив

Поради ова, трауматското сеќавање често функционира како „острови“ на меморија – изолирани фрагменти кои не се целосно поврзани. Некои аспекти може да бидат многу живи и интензивни, додека други да недостасуваат или да се нејасни.

Дополнително, честа е појавата на дисоцијација – чувство како лицето да е одвоено од сопственото тело или од реалноста. Кога настанот се доживува на овој начин, подоцна може да биде тешко когнитивно и емоционално да се препознае како „сопствено“ искуство. Ова дополнително ја отежнува интеграцијата на меморијата.

• Како последица, лицето може да:
• се колеба помеѓу избегнување на сеќавањата и интрузивни мисли или флешбекови
• има празнини во меморијата или да не се сеќава на редоследот на настаните
• доживува делови од настанот како да се случуваат повторно (ре-доживување)
• има потешкотии да раскаже конзистентна и детална приказна

Важно е да се нагласи дека мозокот при траума дава приоритет на преживувањето, а не на создавање точен „запис“ на настанот. Затоа, аспекти што не се проценети како клучни за преживување може да не бидат кодирани или да бидат потиснати.

Ова често резултира со неорганизирана, нецелосна и променлива наративна меморија, што понекогаш погрешно се толкува како недоследност или недоверливост. Всушност, ваквите карактеристики се типични за трауматски искуства.На крај, важно е да се разбере дека ваквиот начин на паметење не е „грешка“ на лицето, туку природен и адаптивен одговор на мозокот во услови на екстремен стрес.

ХЕРА: Ефектите од стравот, заканата и интензивниот стрес врз мозокот директно влијаат врз начинот на кој се кодираат, складираат и повикуваат сеќавањата. Кога се активираат одбранбените механизми, телото ослободува хормони на стрес (како адреналин и кортизол) кои ставаат приоритетот на преживување, а не на прецизно паметење. Како резултат, сеќавањата можат да бидат или многу интензивни и наметливи, или фрагментирани, нејасни и тешко достапни.
Истражувањата покажуваат дека за време на трауматски настани, меморијата се организира околу два типа детали:

• Централни детали – оние што се директно поврзани со заканата и предизвикуваат силни емоции (на пример, физичкиот контакт, чувството на неможност за дишење, стравот). Овие детали најчесто се кодираат поинтензивно и се паметат подолго.

• Периферни детали – информации што не биле во фокусот на вниманието (на пример, што точно било кажано, како бил облечен сторителот, дали имало други луѓе). Овие детали често се слабо кодирани или воопшто не се задржуваат

Затоа, преживеаните може да имаат многу јасни сеќавања за одредени аспекти од настанот, но да не можат да одговорат на прашања што изгледаат „едноставни“, како бојата на облеката или точниот редослед на случувањата. Ова не е знак на недоследност, туку очекуван ефект на начинот на кој мозокот функционира под стрес.

Дополнително, процесот на консолидација на меморијата игра клучна улога. По настанот, сеќавањата првично се „кревки“ и нецелосно организирани. Потребно е време – особено спиење – за мозокот да ги стабилизира, реорганизира и интегрира во долгорочна меморија. Често се потребни најмалку еден до два циклуса на спиење за овој процес да започне ефективно.
Поради тоа:
• лицето може да не се сеќава на сè веднаш по настанот
• сеќавањата може да се појавуваат постепено, со тек на време
• подоцна може да се појават нови детали или да се разјаснат претходно нејасни делови

Исто така, дисоцијацијата и високото ниво на стрес за време на настанот можат да го „прекинат“ континуитетот на искуството, што доведува до фрагментирани или „исечени“ сеќавања. Наместо една целосна приказна, меморијата се појавува како одделни слики, сензации или емоции.Овие сознанија имаат и практични импликации. На пример, кога жртвата дава изјава веднаш по настанот, таа можеби нема да може да ги поврати сите информации. Затоа, се смета за добра практика да се направи кратко иницијално интервју, а потоа, по неколку дена (кога ќе се случи консолидацијата), да се направи подетално интервју.

ХЕРА: Празнините во сеќавањето се дел од очекуваните и типични реакции на траума, а не доказ дека нешто „недостасува“ во веродостојноста на искуството. Кога лицето е изложено на закана, мозокот го става фокусот на преживување, а не на создавање целосен и хронолошки запис на настанот. Како резултат, може да се појават фрагментирани сеќавања, нарушен редослед и „прескокнати“ делови.Овие празнини настануваат поради неколку меѓусебно поврзани процеси:
‍
• селективно кодирање – се паметат најзаканувачките или емоционално најинтензивните моменти, додека други аспекти воопшто не се кодираат
• дисоцијација – ако лицето се „исклучи“ или се чувствува одвоено од искуството, делови од настанот може да не бидат интегрирани во свесната меморија
• преоптоварување со стрес – високото ниво на стресни хормони ја нарушува способноста за организирање и поврзување на информациите • • нарушена консолидација – сеќавањата не се веднаш стабилизирани, па некои делови остануваат нејасни или недостапни

Како резултат, наместо континуирана приказна, меморијата може да изгледа како „мозаик“ – со јасни делови, но и празнини помеѓу нив. Важно е да се нагласи дека овие празнини не значат дека лицето „заборава намерно“ или дека настанот не се случил, туку дека мозокот не ги обработил сите информации на ист начин.Од практичен аспект, ова има значајни импликации, особено во контекст на давање изјава. Наместо да се очекува жртвата веднаш да даде целосна, линеарна и хронолошка нарација, поважно е да се обрне внимание на:
‍
• сензорните сеќавања (што видела, слушнала, почувствувала)
• емоционалните реакции телесните сензации

Овие аспекти често се посигурно кодирани од точниот редослед на настаните или периферните детали.

Дополнително, со тек на време и со процесот на консолидација, некои од празнините може делумно да се пополнат или да се појават нови детали. Сепак, дури и ако останат, тоа е во рамките на нормалното функционирање на меморијата под траума.

ХЕРА: Преживеаните на сексуален напад често не го препознаваат веднаш искуството како силување поради комбинација на културни, психолошки и емоционални фактори. Опстојувачкиот стереотип за „вистинско силување“ обично вклучува насилен чин од страна на непознат маж на јавно место, додека во реалноста, најголем број на сексуални напади се случуваат во познати, доверливи или интимни контексти, без физичко насилство или видлив отпор. Ова создава когнитивна дисонанца: мозокот се обидува да го приспособи настанот на веќе научените „правила“ за тоа што значи силување.Некои од главните причини зошто жртвата може да не го препознае нападот веднаш се:

• Несовпаѓање со очекувањата за „силувач“ – напаѓачот може да биде пријател, партнер или познат човек, што ја нарушува вербата дека „силувачот е непознат и опасен“.
• Внатрешно обвинување или стигматизација – жртвата може да мисли дека нападот е нејзина вина (на пример, „бев премногу пијана“, „го поканив на кај мене“).
• Отсуство на физичко насилство или очигледен отпор – многу напади се случуваат без насилно присилување, што го прави искуството збунувачко.
• Психолошка заштита и рационализација – жртвата може да продолжи контакт со напаѓачот, да се обиде да го „задоволи“ или да го смири за да преживее, што дополнително ја збунува во интерпретацијата на настанот.
• Трауматски шок и дисоцијација – мозокот може да „замрзне“ или да се одвои од искуството како механизам за преживување, што го намалува свесното препознавање на нападот.
• Стереотипи и социјален наратив – општествените митови за силување („вистинско“ силување се случува само со насилни непознати мажи) ја минимизираат интерпретацијата на реалните напади.

Истражувањата покажуваат дека многу жени не сакаат да го означат својот напаѓач како силувач поради:
• грижа за човекот и за нивниот однос („Не сакав да го наречам силувач затоа што ми беше грижа за него“)
• страв да не ги промени перцепциите за другите мажи („Тој изгледа како многу мажи што сум ги запознала“)
• застрашувачката тежина на зборот „силување“ – користење на полесни термини како „непо желено“ или „лош секс“ им помага да го намалат психолошкиот стрес.

Овој феномен е дополнително засилен од тенденцијата на жртвите да ги минимизираат настаните или да го оправдаат однесувањето на напаѓачот, во обид да ја задржат својата перцепција на светот како предвидлив и безбеден.

ХЕРА: Силното самообвинување кај жртвите на сексуален напад произлегува од комбинација на општествени, културни и психолошки фактори.
‍
• Општествени очекувања и родови стереотипи – Жените често се учат дека треба да бидат внимателни, „чувари на својата чистота“ или да спречат непријатни ситуации. Ова создава ирационален страв дека ако не успеале да се заштитат, тие се одговорни за нападот.
• Митови за сексуално насилство – Општествените митови, како „вистинската жртва секогаш се спротивставува“ или „ако била облечена провокативно/пијана, си го заслужила“, ја префрлуваат вината од сторителот на жртвата. Овие верувања може да бидат интернализирани, па жртвата да се обвинува себеси наместо сторителот.
• Психолошка потреба за контрола – По траума, жртвите честопати се обидуваат да најдат логична причина за настанот за да ја вратат илузијата на контрола. Самообвинувањето е начин да се објасни непредвидливоста на настанот: „Ако го сторев ова, можев да го спречам“.
• Срам и страв од осуда – Општеството честопати ја осудува жртвата, дури и индиректно, преку коментари за нејзиното однесување, алкохолна консумација, облека или избор на средба. Жртвата го интернализира ова осудување и се криви себеси.
• Намалување на психолошкиот конфликт – Обвинувањето на себе може да изгледа како „помалку болна“ опција од признавање дека еден познат или доверлив човек ја повредил, што ги загрозува основните верувања за безбедност и доверба во другите.

Истражувањата покажуваат дека жртвите на сексуален напад се многу почесто од другите трауматизирани лица во искуството на високо ниво на вина, срам и самообвинување веднаш по настанот. Овие чувства можат да траат долго и значајно да го отежнат процесот на закрепнување, ако не се препознаат и не се третираат професионално.Дополнително, интервенциите кои ја нагласуваат одговорноста на сторителот и разоткриваат митови за силување се клучни за намалување на чувството на вина кај жртвата и за олеснување на психолошкото закрепнување

ХЕРА: Жртвите почесто ја преиспитуваат сопствената одлука отколку однесувањето на сторителот поради комбинација од психолошки механизми, социјални фактори и преживувачки стратегии:
1. Контрола и објаснување на траумата – Преживеаните често се обидуваат да најдат логична причина за настанот за да го направат помалку хаотичен и застрашувачки. Фокусирањето на сопствените постапки, наместо на злосторничките дејствија, им дава илузија на контрола: „Ако направев нешто поинаку, можеби тоа немаше да се случи“.
2. Срам и социјални очекувања – Општеството честопати ги обвинува жртвите, директно или индиректно, за тоа што се случило. Ова може да биде поврзано со облека, алкохол, избор на средба или однесување. Срамот е внатрешно чувство дека сме „лоши“ или „неприфатливи“, додека вината е поврзана со мислата дека сме сториле нешто погрешно. Срамот го насочува фокусот кон себеси, наместо кон сторителот, што ја објаснува зошто жртвите често го преиспитуваат сопственото однесување.
3. Психолошка одбрана и рационализација – Минимизирањето или рационализирањето на нападот е одбранбен механизам. Жртвите го прават тоа за да го намалат стресот и траумата: „Тоа не беше толку лошо“, „Беше случајна грешка“ или „Можеби се покажа како лошо, но не е силување“. Овие механизми помагаат на умот да се справи со неподносливата реалност и да продолжи со нормалниот живот, барем привремено.
4. Невозможност за интеграција на траумата – Трауматските искуства честопати се кодираат фрагментирано и дисоцирано, што значи дека жртвата може да се сеќава на детали, но не и на целата нарација. Ова создава чувство дека нешто „не е како треба“, па фокусот се пренасочува на сопственото однесување, а не на сторителот.
5. Страв од последици и социјално осудување – Преживеаните понекогаш се загрижени за реакцијата на другите, како на семејство, пријатели или институции. Овој страв ја зајакнува тенденцијата да се преиспитува сопственото однесување за да се избегне критика или осуда.

ХЕРА: Жртвите на сексуално насилство честопати не пријавуваат поради комплексна комбинација на психолошки, социјални и трауматски фактори. Најзначајните психолошки причини вклучуваат:

1. Страв од одмазда – Жртвите се загрижени дека сторителот може повторно да им наштети, да ги оствари заканите или да ги контролира по нападот. Овој страв може да биде засилен ако сторителот е блиска личност, колега или семеен член.
‍2. Срам и стигма – Социјалниот срам и стереотипите за „вистинска жртва“ често ги тераат жртвите да се чувствуваат виновни или „неприфатливо“ заради нападот. Срамот е интернализиран, што создава чувство дека откривањето на нападот ќе ги „порази“ или „омаловажи“.
3. Самообвинување – Жртвите честопати ја преиспитуваат својата сопствена одлука или однесување, особено ако биле под дејство на алкохол, дрога или ако го познавале сторителот. Ова самообвинување ја зголемува пасивноста и ја намалува веројатноста за пријавување.
4. Психолошки ефекти од траумата – Трауматскиот настан може да предизвика конфузија, фрагментирани или заборавени сеќавања, дисоцијација и потиснување на настанот. Овие когнитивни нарушувања го отежнуваат организирањето на мисли и објективното пријавување на нападот.
5. Недоверба во правниот и институционален систем – Жртвите често се сомневаат дека ќе им се верува или дека процесот ќе биде долг, стресен и повторно трауматичен. Искуства или стравови од секундарна виктимизација (несоодветен третман од полиција, правници или здравствени работници) дополнително ги одвраќаат од пријавување.
6. Социјален притисок и очекувања – Семејството, пријателите или заедницата може да реагираат со обвинување, негирање или минимизирање на нападот. Жртвите, особено во помали заедници, често го избегнуваат пријавувањето за да не предизвикаат конфликт или социјално отфрлање

ХЕРА: Доживувањето на сексуално насилство или траума не само што ја нарушува довербата кон другите, туку и односот кон себе и сопственото тело. Интимноста, која вклучува доверба, ранливост и задоволство, често е сериозно нарушена. Преживеаните можат да се чувствуваат дисоцирани, хипервигилантни, вознемирени или „валкани“, а овие чувства често доведуваат до социјално повлекување и чувство на осаменост.
‍
• Физичка и телесна реакција: По траума, телото може да остане „заклучено“ во состојба на стрес или одбрана, што резултира со тешкотии да се опушти или да ужива во физички допир. Мускулната тензија, зголеменото чувство на опасност и дисоцијацијата може да направат сексуалните односи и допирот да бидат стресни и непријатни.
• Психолошки ефекти: Стравот од повторување на нападот или повторно губење на контрола може да предизвика одбивност кон секс или интимни активности, па дури и избегнување на сопствениот партнер. Ако напаѓачот бил партнерот, довербата и безбедноста во врската се сериозно нарушени, а процесот на закрепнување може да биде уште подолг.
• Емоционално повлекување: Жртвите може да се чувствуваат вина или срам за својата реакција на нападот, што дополнително ја комплицира способноста за интимност. Психолошката бариера може да предизвика дистанца, избегнување допир и минимизирање на физичките контакти.
• Ризично сексуално однесување: Траумата може да се манифестира и преку ризично сексуално однесување. Некои преживеани можат да се вклучуват во сексуални односи како начин за справување со стрес, обид за да повратат контрола, или за потврдување на сопствената вредност. Овие модели се резултат на нарушена регулација на емоциите и телесните чувства, како и на обидот за враќање на контрола или намалување на внатрешниот стрес

ХЕРА:
‍
Посттрауматско стресно растројство (ПТСН)
Една од најчестите и долготрајни последици од сексуален напад е ПТСН. Преживеаните може да доживеат интрузивни сеќавања или флешбекови од нападот и постојан страв. Тие исто така може да избегнуваат ситуации, луѓе или места што ги потсетуваат на трауматскиот настан. ПТСН може значително да ја наруши способноста на лицето да функционира во секојдневниот живот и да одржува здрави односи.

Депресија
Преживеаните од сексуален напад се изложени на зголемен ризик од развој на депресија. Тие може да доживеат постојана тага, безнадежност и губење на интерес за активности во кои некогаш уживале. Депресијата може да доведе до промени во сонот и апетитот, замор, па дури и мисли за самоповредување или самоубиство.

Анксиозност
Анксиозноста е уште еден чест предизвик за ментално здравје со кој се соочуваат преживеаните од сексуален напад. Тие може да развијат генерализирано анксиозно растројство, панични напади или социјална анксиозност, што може да влијае на нивната способност за работа, социјализација или одржување односи. Дополнително, преживеаните може да развијат специфична фобија поврзана со нападот, како што е страв од тоа да бидат сами или во специфични средини.

Дисоцијација и дисоцијативни нарушувања
Дисоцијацијата може да се манифестира како чувство на одвоеност од сопственото тело, емоции или околина. Во потешки случаи, преживеаните може да развијат дисоцијативни нарушувања, како што е дисоцијативна амнезија, што вклучува неможност за потсетување на важни информации за трауматскиот настан.

Употреба и злоупотреба на супстанции
За да се справат со емоционалната болка и страдање, некои преживеани може да се свртат кон алкохол или дрога за да избегаат. За жал, ова може да доведе до злоупотреба на супстанции и зависност, дополнително комплицирајќи го нивниот пат кон закрепнување.

Самопочит и самодоверба
На краток рок, преживеаните може да се борат со срам, вина и самообвинување. Овие емоции можат да ја еродираат нивната самодоверба, што доведува до долготрајни проблеми со самодовербата. Како резултат на тоа, тие може да го доведат во прашање своето расудување, да се чувствуваат недостојни за љубов или почит и да имаат тешкотии да ги наметнат своите потреби во врските.

Проблеми со доверба и интимност
Преживеаните може да доживеат тешкотии во формирањето и одржувањето на блиски врски. На краток рок, тие може да се повлечат од пријателите, семејството и романтичните партнери. Со текот на времето, тие може да развијат проблеми со довербата или страв од интимност, што го отежнува воспоставувањето и одржувањето здрави врски со другите.

Нарушувања во исхраната
На краток рок, преживеаните може да доживеат промени во апетитот, губење или зголемување на телесната тежина. Сепак, овие однесувања со текот на времето можат да се развијат во нарушувања во исхраната, како што се анорексија, булимија или нарушување на прејадувањето, кои носат ризици за физичко и ментално здравје.

Последици врз физичкото здравје
Покрај психолошките ефекти, сексуалниот напад може да има долготрајни последици по физичкото здравје. Хроничната болка, главоболките и гастроинтестиналните проблеми се чести поплаки кај преживеаните. Стресот и вознемиреноста поврзани со траумата, исто така, можат да го ослабнат имунолошкиот систем, правејќи ги поединците поподложни на болести.

ХЕРА: Соочување со физичките, психолошките и социјалните последици на траумата е суштински дел од психолошкото закрепнување. Преживеаните учат да го прифатат тоа што им се случило, но истовремено да не дозволат на траумата да го дефинира нивниот идентитет. Ова вклучува:

• Реконструкција на самопочитта – преживеаните работат на повторно воспоставување на чувство на вредност и достоинство, признавајќи дека насилството не го одредува нивниот карактер.
• Преземање контрола – учат да прават избори за своето тело, време и ресурси, што им помага да се почувствуваат посилни и поавтономни.
• Вклучување во значајни активности – повторно вклучување во работа, образование, хобија и социјални активности, кои ги поттикнуваат позитивните емоции и чувство на компетентност.
• Препознавање и справување со емоциите – учење техники за регулирање на стресот, анксиозноста и депресивните мисли, како што се психотерапија, медитација или групи за поддршка.
• Обнова на довербата и интимноста – постепено воспоставување на блиски односи на начин кој е безбеден и управуван од самата личност, со поставување на јасни граници и очекувања.
• Препишување на значењето на искуството – преживеаните можат да ги трансформираат трауматските искуства во развој на емпатија кон другите и мотив за делување против насилство.

Психолошкото закрепнување не значи заборавање или „поправка“ на траумата, туку учење да се живее со искуството, интегрирање на настанот во животната приказна на начин што дозволува личен развој, безбедност и чувство на контрола. Овој процес е постепен, индивидуален и често комбинира професионална поддршка, лични стратегии за справување и поддршка од заедницата

ХЕРА: Жртвите на сексуално насилство најмногу имаат потреба од поддршка која е, доверлива и прилагодена на нивните потреби. Освен пристап до професионални услуги како што се медицинска нега, психолошко советување, психотерапија или поддршка од специјализирани организации за жртви на сексуално насилство, клучни елементи на поддршката вклучуваат:

• Емоционална поддршка – слушање без осуда, признавање на чувствата и искуството на жртвата, и обезбедување на просторот за изразување страв, тага, лутина или конфузија.
• Почитување на автономијата – дозволување на жртвата сама да одлучува кога, како и дали ќе зборува за нападот, кои услуги ќе ги користи и кои чекори ќе ги преземе понатаму.
• Информирање – јасно и трпеливо објаснување на правните, медицинските и психолошките опции, процесите и ресурсите, за да се намали чувство на неизвесност и конфузија.
• Практична помош – обезбедување на сигурен транспорт, сместување или финансиска поддршка доколку е потребно, за да се намалат дополнителните стресови и бариери за пријавување и закрепнување.
• Долгорочна и конзистентна поддршка – многу жртви имаат потреба од поддршка и по завршувањето на итната фаза; редовни психотерапевтски сесии, групи за поддршка и менторство можат да помогнат во процесот на закрепнување.
• Социјална поддршка и заедница – охрабрување на воспоставување на доверливи односи со пријатели, семејство или поддржувачки групи, за да се надмине изолацијата и чувство на осаменост.

The project

Споделувањето е прв чекор кон промена.

Од адвокатска перспектива

Од психолошка перспектива

The project

Споделувањето е прв чекор кон промена.

Од адвокатска перспектива

1.

Кога законот одреден чин го квалификува како силување?

2.

Како правниот систем на Р.С.М го утврдува постоењето или отсуството на согласност?

3.

Дали правната регулатива прави разлика меѓу насилство од непознат сторител и насилство во интимен однос?

4.

Како правниот систем го позиционира оштетениот/жртвата во кривичната постапка?

5.

Како судовите ги оценуваат исказите во случаи каде што нема материјални докази или сведоци?

6.

Дали недостигот на физички повреди влијае врз оценката на веродостојноста?

7.

Кои права ги има жртвата во текот на постапката?

8.

Каква заштита може да добие жртвата од судот?

9.

Кои системски слабости најчесто излегуваат на виделина во случаи на силување?

10.

Дали законската рамка е доволно усогласена со современите стандарди за докажување во случаи на сексуално насилство?

11.

Во кои сегменти се појавуваат „празнини“ или нејаснотии во законот?

12.

Дали механизмите за итна заштита се доволно ефикасни и достапни?

13.

Од правен аспект, кои фактори најчесто ги обесхрабруваат жртвите да поднесат пријава?

14.

Зошто обвинетите често избираат да не даваат исказ во вакви постапки?

15.

Како правниот систем го балансира правото на одбрана на обвинетиот со заштитата на жртвата?

16.

Дали постои процесна нерамнотежа помеѓу позицијата на жртвата и обвинетиот?

17.

Како судот ја проценува веродостојноста на исказите кога постојат спротивставени тврдења?

18.

Како адвокатската професија пристапува кон случаи на сексуално насилство?

19.

Дали постои професионална етичка обврска за сензитивен пристап кон жртвите?

20.

Колку во пракса се избегнуваат стратегии што можат да доведат до дополнителна трауматизација?

21.

Дали е можно одбраната да биде правно ефикасна, а сепак да не биде агресивна кон жртвата?

22.

Дали постои потреба од специјализирана обука за адвокати и судии во оваа област?

23.

Дали правната дефиницијата за силување се разликува од држава до држава?

24.

Кои стандарди ги поставуваат Советот на Европа и Истанбулската конвенција?

25.

Дали постојат европски или меѓународни стандарди што сметате дека треба да се имплементираат во кривичниот законик на РСМ?

26.

Кои законски измени би придонеле за подобра заштита на жртвите?

27.

Како може системот да обезбеди подобра психолошка и правна поддршка за жртвите?

28.

Што може да се подобри во координацијата меѓу полицијата, здравствените служби и судовите?

29.

Која е првата позитивна промена што можеме да ја направиме денес?

Од психолошка перспектива

1.

Како психологијата ја разбира согласноста при сексуален однос: дали таа е само изговорено „да“ или процес на слободна одлука?

2.

Што се случува со способноста за одлука кога лицето е исплашено, шокирано или под притисок од авторитет/доверба?

3.

Зошто луѓето често очекуваат жртвата „јасно да се спротивстави“ за да поверуваат дека имало напад?

4.

Каква е разликата помеѓу „не сакала“ и „не можела да одбие“ и кои процеси се случуваат тука?

5.

Кои се типичните автоматски реакции на нервниот систем во ваква ситуација (дали се сведува на fight, flight, freeze)?

6.

Зошто некои жртви разговараат со напаѓачот, се смируваат, па дури и се обидуваат да го „задоволат“ за да преживеат?

7.

Зошто често нема веднаш плачење, паника или видлива вознемиреност?

8.

Зошто жртвата понекогаш продолжува контакт со сторителот/агресорот по настанот?

9.

10.